Samsun'un yağmurla bitmeyen imtihanı ve yapılan yanlışlar!

Samsun'un yağmurla bitmeyen imtihani ve şehircilik açısından yapılan yanlışları kaleme alan Samsun Kent Haber köşe yazarı mimar İshak Memişoğlu Samsun'da geçmişte yaşanan sel felaketlerini hatırlatarak "Dereyi kapatıp üzerine yol yapıyoruz. Suyun gideceği yerleri imara açıp konutlar dikiyoruz" dedi.

Samsun'un yağmurla bitmeyen imtihanı!

4 ve 5 Kasım’da Samsun’a yağan yağmurun ardından ortaya çıkan görüntüler yine şaşırtmadı. Su altında kalan yollar, evlere giren yağmur suları, ulaşımda yaşanan güçlükler… Bu kentte yaşayanların artık görmekten yorulduğu, fakat her defasında yeniden karşılaştığı bir manzara.

6 Kasım’da yayımlanan haberlerde, Meteoroloji Genel Müdürlüğü verilerine dayanılarak son 24 saatte Samsun'da metrekareye 62 kilogram, son 48 saatte ise 132 kilogramın üzerinde yağış düştüğü bildiriliyor. Bunlar küçümsenecek miktarlar değil. Fakat tartışmayı yalnızca kaç kilogram yağmur yağdığına sıkıştırırsak, kentin yıllardır çözülemeyen sorunlarını bir kez daha yağmurun arkasına saklamış oluruz.

Bir mimar olarak şunu açıkça söylemek isterim: Bir kentin yağışa dayanma kapasitesi yalnızca gökyüzünden düşen suyun miktarıyla açıklanamaz.Yağışın kaç saatte düştüğü, hangi havzada yoğunlaştığı, toprağın ne kadar suya doymuş olduğu ve suyun denize ulaşırken hangi engellerle karşılaştığı birlikte değerlendirilmelidir. “Bu yağışı hiçbir kent kaldıramazdı” demek de “hiçbir sorun yaşanmadan atlatılırdı” demek de hesap gerektirir.

Benim itirazım, Samsun’un bu hesaplara göre yönetilip yönetilmediğinedir.

Samsun’un güneyindeki yamaçlardan kıyıya inen suyun izleyeceği yollar bellidir. Eğimli arazi, suyu kıyıya taşır; kıyıdaki düşük eğimli kesimlerde ise güvenli tahliye için yeterli açıklık ve kapasite gerekir. Kent planlamasının görevi, bu coğrafyayı okuyarak yerleşmeyi ona göre düzenlemektir. Her boşluğu yapılaşabilecek arsa olarak gördüğünüzde, suyun geçeceği alanı da daraltırsınız veya ortadan kaldırırsınız.

Samsun’da denize dik uzanan ulaşım koridorlarının kıyıya açılan uçlarının imar kararlarıyla yapılaşmaya kapatılması da bu açıdan ele alınmalıdır. Bu koridorlar, ulaşım işlevlerinin yanında, uygun eğim ve kot koşullarında yüzey sularının denize yönelmesine de olanak sağlar. Önlerine yapılaşma getirildiğinde veya kıyıyla bağlantıları kesildiğinde, suyun tahliye güzergâhı daralır; geride biriken su yan sokaklara ve düşük kotlu alanlara yayılabilir. İmar planında bir yolun ucunu kapatırken yalnızca trafik bağlantısını değil, arazinin eğimini ve yağmur suyunun izleyeceği güzergâhı da hesaba katmak gerekir. Bu nedenle denize dik ulaşım akslarının kıyıyla bağlantısı, taşkın riski bakımından da incelenmeli; suyun geçişini engelleyen plan kararları yeniden değerlendirilmelidir.

Dereyi kapatıp üzerine yol yapmakla derenin taşıdığı suyu ortadan kaldırmış olmazsınız. Bir parselin imar değerini yükseltirken, aynı kararın aşağıdaki mahalleye ne kadar ek yüzey suyu göndereceğini de hesaplamak zorundasınız. Altyapının taşıma kapasitesiyle ilişki kurmadan artırılan yapı yoğunluğu, bedeli daha sonra ödenen bir planlama tercihidir.

Bugünkü görüntüleri izlerken geçmişte yaptığımız uyarıları hatırladım.

22 Haziran 2023’te Kızılırmak Gazetesi’ne yaptığım açıklamada, Atakum’da özellikle Atatürk Bulvarı ile Adnan Menderes Bulvarı arasındaki kapalı su yollarına dikkat çekmiştim. Kentin su güzergâhlarının bilindiğini, buna rağmen bu güzergâhlara yapılan müdahalelerin taşkın sorununu büyüttüğünü anlatmıştım. Bu açıklamanın üzerinden üç yılı aşkın zaman geçti. Bugün o kesimlerde hangi çalışmaların tamamlandığının, hangi darboğazların sürdüğünün açıklanmasını beklemek, bu kentte yaşayanların hakkıdır.

Eylül 2023’te basına yansıyan bir başka değerlendirmemde de belediye yatırımlarının önceliğini eleştirmiştim. Ödül alan yapılarla övünülürken, o yapılara ulaşan yolların yağmurda kullanılamaz hale gelmesini sorgulamıştım. Bugün de aynı yerde duruyorum: Kentin kaynaklarının nereye harcandığı, hangi ihtiyacın ertelendiği ve bu ertelemenin yurttaşa neye mal olduğu konuşulmalıdır.

Sorunun bir yanı da kente dair yatırım programlarının beş yıllık görev süresine ve gelecek seçime göre şekillenmesi; bu süre içinde tamamlanıp seçmene gösterilebilecek projeler öne alınırken, kenti orta ve uzun vadede güvenle geleceğe taşıyacak yatırımların siyasi getirisi sınırlı, uygulaması zor veya maliyeti yüksek bulunarak ertelenmesidir.

Samsun’un geçmişinde, konunun yalnızca maddi zarardan ibaret olmadığını gösteren çok acı örnekler var.

3–4 Temmuz 2012’de Canik’te yaşanan felaketi unutmadık. İnşaat Mühendisleri Odası Samsun Şubesi’nin 5 Temmuz tarihli ön raporunda; Yılanlıdere’den gelen suyun yatağına sığmaması, yetersiz köprü kesiti ve biriken malzemenin akışı engellemesi üzerinde duruluyordu. TOKİ konutlarının bodrum katlarında can kayıpları yaşanmıştı. Burada yağış kadar yer seçimi, dere geçişleri ve yapıların su karşısındaki güvenliği de tartışmanın merkezindeydi.

2019’da Terme ve Salıpazarı’nda yaptığımız incelemelerde de benzer sorunlarla karşılaştık. Haziran ayında Terme’de inceleme yapan TMMOB heyetinde ben de bulunuyordum. Raporda su yataklarının yetersiz kesitleri taşkın nedenleri arasında sayılmıştı. Ağustos ayında Salıpazarı ve Terme için hazırladığımız raporda ise köprü ayaklarında biriken malzemenin akışı tıkaması, dere kesitini daraltan yapılar ve suyun denize ulaşmasını zorlaştıran engeller üzerinde durduk. Bugün bu sorunların giderilmesine yönelik çalışmalar yürütülmesini, geçmişte dikkat çektiğimiz eksikliklerin aşılması ve taşkın riskinin azaltılması adına olumlu bir adım olarak değerlendiriyorum.

Bu olaylar farklı ilçelerde, farklı yağış koşullarında yaşandı. Her birinin teknik özellikleri ayrı. Fakat ortak bir ders var: Suyun hareketini gözetmeden verilen yerleşim ve yapılaşma kararları, şiddetli yağışta ağır sonuçlar doğurabiliyor.

Bütün bu birikmiş sorunların bugünkü belediye yönetimi döneminde ortaya çıktığını söylemek doğru olmaz. Samsun’un altyapı ve planlama sorunları birden fazla yönetim döneminin kararlarını taşıyor. Geçmişin sorumluluğunu tek bir yönetime yüklemek, sorunun nasıl oluştuğunu anlamamızı da engeller.

Fakat geçmişten devralınmış olması, bugünkü yönetimin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Taşkın yaşanan yerler biliniyorsa, meslek odalarının raporları ve önceki olayların kayıtları ortadaysa, yapılması gereken bu bilgiyi yatırım programına ve imar kararlarına dönüştürmektir. Hangi bölgede hangi kapasite açığı var? Hangi müdahale önce yapılacak? Ne kadar kaynak ayrıldı, ne zaman tamamlanacak? Bunların kamuoyunun izleyebileceği açıklıkta ortaya konulması gerekir.

Yağmur başladığında sahada çalışan belediye emekçilerinin çabasını elbette görüyoruz. Mazgal temizliği, su tahliyesi ve acil müdahale gereklidir. Ancak mevcut hattın kapasitesi yetersizse, dere geçişinde darboğaz varsa veya yukarı havzada artan yapılaşmanın getirdiği su hesaba katılmamışsa, temizlik çalışması tek başına kalıcı çözüm üretemez.

Benim yıllardır eleştirdiğim belediyecilik anlayışı tam da burada karşımıza çıkıyor. Kentin her metrekaresine imar getirmenin başarı sayıldığı, kamusal boşlukların gelir kaynağı olarak değerlendirildiği bir düzende, altyapı sürekli sonradan yetiştirilmeye çalışılıyor. Önce yoğunluk artırılıyor; yolun, kanalın, yeşil alanın yeterliliği daha sonra tartışılıyor. Ben bu sıralamayı, kamu yararı yerine arsa değerini önceleyen bir tercih olarak görüyorum.

Parkların ve açık alanların planlamadaki değeri de yalnızca görünüşleriyle ölçülemez. Uygun zemin ve tasarımla yağmur suyunu tutabilecek alanların korunması, suyun tamamını aynı anda borulara ve yollara yüklememek açısından ele alınmalıdır. Samsun’un kamusal boşluklarını azaltan her karar bu gözle de incelenmelidir.

Artık yalnızca su basan sokağa müdahale eden bir yaklaşımın ötesine geçmeliyiz. Yukarı havzadaki arazi kullanımından kıyıdaki çıkış noktasına kadar suyun bütün güzergâhı incelenmeli. Yeni imar kararları bu incelemenin sonuçlarına bağlanmalı. Gereken yerde dere koridoru korunmalı, gereken yerde kamulaştırma yapılmalı, riskli yapılaşmaya sınır konulmalıdır. Büyükşehir, ilçe belediyeleri, SASKİ ve DSİ’nin işleri de aynı takvim üzerinde buluşmalıdır.

Bunlar kolay ve ucuz işler olmayabilir. Fakat her yağıştan sonra aynı evlerin, aynı işyerlerinin ve aynı yolların zarar görmesinin de bir bedeli var. O bedeli çoğu zaman kararları verenler değil, evindeki eşyasını ve dükkânındaki malını kaybeden yurttaş ödüyor.

Samsun’da belediyeciliğin başarısını yeni açılan imar alanlarıyla, yapılan binalarla ölçmeye devam edemeyiz. Yağmur yağdığında evine güvenle ulaşabilen, işyerini su basacağından korkmayan, çocuğunu okula gönderebilen insanın gündelik hayatı da bu hesabın içinde olmalıdır.

Ben artık yağmurdan sonra kaç araçla su tahliye edildiğini anlatan açıklamaların yanında, aynı noktayı yeniden su basmaması için neyin değiştirildiğini gösteren bir çalışma programı görmek istiyorum.

Bu kentin ihtiyacı, yıllardır bilinen sorunların bir sonraki yağmura bırakılmamasıdır.