Samsun'da Mert Irmağı ve köprüsünün 4 bin yıllık bilinmeyen hikayesi! Samsun'da Mert Irmağı ve köprüsü bölgesinin 4 bin yıl önce ilk insan yerleşiminin olduğu vadi olduğunu biliyor muydunuz? Samsun'da Mert Irmağı ve köprüsünün ilk adı neydi? Bilmediğimiz detayları arşiv fotoğrafları ile Samsun Kent Haber köşe yazarı Mimar Embiya Sancak yazdı.
Samsun'daki Mert Irmağı ve köprüsünün ilk adı neydi? Osmanlı döneminde Samsun'daki Mert Irmağı vadisi ne amaç için kullanılıyordu? Mert Irmağı'nın Millatan Öncesi döneme uzanan bilinmeyen hikayesini mimar Embiya Sancak kaleme aldı.
Bu defa birbirinin devamı birden fazla makale yazılacak. Belki okurumuzu sıkacak. İnsanımız genellikle medyatik, vurucu, popüler satırları bekler. Ancak bu defa böyle olmayacak. İmar tarihini yazacağım.
Makalenin sonunda vereceğim bilgiler çok işe yarayacak. Ama önce Samsun’u öğrenmek gerek. Samsun belgesi bakımından zenginim. Diğer zenginliğim ise iki torunum, nesil varlığımdır. Kız torunum bir üniversitenin İç Mimarlık Fakültesini kazandı. Arşivimdeki belgelerime göre, 1850'lerde Göneşaralı Kocasüleyman oğlu Usta Mehmet’le başlayan mimarlık meslek yolculuğu, Cumhuriyet’in kuruluş temeline de, yaptığı binalara da taş üstüne taş koyan taş ustası dedem Mikdat usta, Mimarlık Fakültesini kazandığımda Trabzon’un en mutlu insanı olmuştu. Tarih tekerrür ediyor. Bu defa torunum Zeynep Selen mimarlığın bir başka dalında, mimarlık sanatı sicilimizi devam ettirmek üzere "Dede Kazandım" dedi.
MERT IRMAĞI DELTASI VE GÜLSAN HİKAYESİ! 4 BİN YIL ÖNCE
SAMSUN ARAZİSİNDE İLK İNSAN YERLEŞMESİ MERT VADİSİNDEYDİ
Sayın okurlarım ben kent kimliğini önceleyen mimarım. Bu nedenle her yazımda ve söyleşilerimde, tüm gelişmeler ve değişimleri için, bir sayfa mutlaka açarım. Bu nedenle de yazılarım uzun olur. Mert Irmağının sularının döküldüğü yay biçimli Samsun koyu, doğuda Derbent, batıda Kalyon burnu arasında yer alır.
Mert ırmağı vadisinde ilk yerleşim Kaşgaler döneminde, yani Millattan Önce 1700'lerde gerçekleşmiş olup, bu önemli yer Dündar Tepe olarak bilinir. Burada Mert Irmağı kilinin bağlayıcı olarak kullanıldığı, çalı evler yapıldığını Prof.Kılıç Kökten bildirir.
Samsun arazisinin bilinen ilk yerleşmesinde, Mert ırmağı vadisinde ovanın kenarında, su yolu ile irtibatlı çalı çatkılı, kil çamuru sıvamalı, taş tabanlı, saz örtülü evler yapılarak ilk iskan başlamıştır. İkinci yerleşim ise şimdiki Adliye binası ile, ırmak arasında seki üstünde Amisos Millattan Önce 560'dan önceki zamanda, kurulan Likastos isimli kolonidir.
Koloniciler burada uzun süre kalmaz. Samsun’luların iyi bildiği Kalyon Burnu sırtında kurulan, Amisos koloni kentinde Millattan Önce 560'dan Millattan Sonra 1425 yılıma kadar, tarih sahnesinde kalırlar. Amisos döneminde Mert Irmağı deltasında, ne tür faaliyetin yapıldığına dair bilgi yoktur. Buna rağmen su basan alüvyon arazilerin fazla ekonomik değeri olmadığı bilinir. Danişmentliler ve Selçuklular zamanında da, Mert ırmağının ekonomik değeri yoktur.
SAMSUN MERT IRMAĞININ ADI KENEVİR (KANAVİÇ) DERESİYDİ
Osmanlılar zamanında Canik Mutasarrıflığı sürecinde Canik’te yaşayan Rum vatandaşlar, Mert ırmağına Kanaviç ismini vermişlerdir. Bu isim Türkçe'de kendir demektir. Sebebi ise şöyle açıklanabilir. Osmanlı döneminde devletin resmi görevlendirmesiyle Canik, gemiler için kendirden halat üretmekle yükümlüdür.
Mert ırmağında sulak alanda kendir- kenevirler suya yatırılarak işlem yapılırdı. Bu işi de Rumlar yapardı. Samsun bölgesi Osmanlı donanmasının kendir üretim alanıdır. Kendirden mamul malzeme üretimi, Samsun’da yapılmıştır. Kendir diğer adıyla kenevirden kendir lifi elde etmek için, nemli geniş çimen alanlara ve suya ihtiyaç vardır. Biyolojik havuzlama için, Mert Irmağının kullanıldığına dair bilgiler vardır.
1970'LERE KADAR MERT IRMAĞI VADİSİNDE HARMAN TUĞLASI ÜRETİMİ YAPILIRDI
Samsun şehrinin çok yakınında yeterli taş malzeme bulunmadığından kil inşaat malzemesi olarak, duvar yapımı için gerekli olan tuğla üretiminde kullanılmıştır. Özellikle Samsun’un birinci gelişme dönemi olan 1850'den itibaren 1970 yılına kadar, Mert Irmağı harman tuğlası önemli yapı duvar malzemesi olarak kullanılmıştır. Mert ırmağının diğer ekonomik değeri ise, kil malzemesinin tuğla yapımında kullanılmasıyla oluşmuştur.
SEYYAHLARA GÖRE MERT IRMAĞI VADİSİ AĞAÇLIK VE GÜZELDİ
Samsun'daki Mert Irmağı vadisinin yabancı seyyahlar tarafından övüldüğüne dair seyahat yazıları vardır.
Seyyah Frederick Walpole; Samsun’da 1850'lerde yapılı alan dışı olan Mert Irmağı vadisinde de, gezintiye çıkarak, bu ırmağın sevimli bir ırmak olduğundan, etrafının çok güzel ağaçlarla çevrili olduğundan bahseder.
Ayrıca Mert Irmağı vadisinde antik kaynaklara göre Lycastus kentinin kurulduğundan bahsederek, vadinin güzel ve hoş bir vadi olduğunu, bilhassa buradaki akçaağaçların, çok asil göründüğünü ifade eder. Ayrıca Mert ırmağı deresi ve vadisi kilinden inşaat malzemesi, alüvyonundan sebze tarımı, suyundan değirmen gücü ve şehir şebeke suyu temin edilen, Samsun’a hayat veren dere olmuştur.
MERT IRMAĞI KÖPRÜLERİ SAMSUN MİMARLIK VE ULAŞIM TARİHİNİN ÖNEMLİ YAPILARIDIR
Samsun kent kimliği için Mert Irmağı Köprüleri önemlidir. Nahcivan doğumlu aslen Gürcü olan, Rus ordusunda da görev yapan esas stüdyosu Tiflis’te bulunan fotoğrafçı Vital Ermakov, Trabzon’dan itibaren Samsun, Bafra ve Merzifon’da 1871-1872 yıllarında, fotoğraf çekmiştir. Ermakov’un çektiği bu köprü fotoğrafı 1871 tarihli olmalıdır. Köprü kâgir ayaklı ahşap köprüdür. Bu nedenle Osmanlı arşiv belgesinde bahsedilen köprünün yapım tarihi, 1864 yılıdır. Fotoğraf ve arşiv bilgilerine göre, fotoğrafı buraya alınan köprü bedelini Rumların karşıladığı, ahşap köprü olduğu değerlendirilmesi yapılmıştır.
Nehir, çay veya derelerin bulunduğu yerlerde, ilk insan yapısı köprüler olmuştur. Mert ırmağını geçen ilk köprünün hangi tarihte yapıldığına dair somut belge yoktur.
Osmanlı arşivinde A) MKT.MHM. 296-767 kayıtlı, H 02-11-1280 (1864) tarihli belgede "Samsun kasabası ile Çarşamba Derbendi arasında, Mert ırmağı üzerine ahşap bir köprü yapılacağı ve masrafının orada bulunan Rum muteberanı- önde gelenler tarafından ödeneceği" şeklinde ifade edilen belgeye göre, ırmak üzerine bir köprü yapılmıştır. Bu belgede ikinci dikkat çeken husus ise köprünün Rum ileri gelenleri tarafından bedelinin karşılandığıdır. Rumların iş yapmak amaçlı Samsun'a gelmeye başladığı tarih, 1845 yıllarıdır. Bu tarihten 20 yıl sonra Mert Irmağı üzerine yapılacak köprüyü, finanse etmişlerdir. Bu faydalı işin nedeni olarak, köprünün hemen yakınında bulunan Maranyan Un Fabrikası ile ilgili olabileceği akla gelmektedir.
Yukarda verilen çizim tarihinin 1858 olduğu tahmin edilen haritada Mert ırmağı geçişi gösterilmiştir. Haritada bu geçişin köprü olup olmadığı anlaşılamamıştır.
Yazılarım seri halde devam edecektir. Bu konuda son yazım Gülsan Kentsel Dönüşüm projesinin gelinen son aşaması olacaktır. Saygılarımla.
Teşekkürler, devamını beklerim.